چکیده

قالب مثنوی یکی از قالب های شعر سنتی است که از دوره های اولیه ی شعر فارسی تا دوران مشروطیت، فراز و نشیب های فراوانی را پشت سر گذاشت. این قالب در کنار قالب هایی چون غزل، رباعی و دوبیتی به دلیل ظرفیتهای خاص آن، از پرکاربردترین قالب هایی است که در بازگشت دوباره ادبی، پا به عرصه ی شعر انقلات گذاشت و با شروع جنگ تحمیلی، یک باز دیگر مورد توجه قرار گرفت و برخی شاعران از آن به عنوان مناسب ترین و گسترده ترین عرصه برای بیان معتقدات و احساسات اسلامی و انسانی خود استقبال کردند و به دامنه ی تغییرات، ابتکارات و نوآوری های اعمال شده در آن افزودند. ویژگی مهم این مثنوی ها، تغییر در محور عمودی خیال و عدول از شیوه ی داستان سرایی به شیوه ی قدما و تلفیق حماسه، عرفان و دین است که اغلب در اوزان بلند و غیر معمول در مثنوی های گذشته، با به کارگیری ردیف های طولانی و قافیه های با اشتراک حروف بیشتر و خلق تصاویر شعری جدید با استفاده از عناصر خیال چون: تشبیه، استعاره، تشخیص و... و ساختن ترکیبات نو و بدیع و وارد کردن اصطلاحات جدید است.(3)
کلید واژه : منثوی، انقلاب اسلامی، دفاع مقدس، صور خیال.

1- مقدمه

انقلاب شکوهمند اسلامی ایران، حادثه ی عظیمی بود که تمامی زیر بناهای فکری، اعتقادی، اجتماعی، سیاسی و ... جامعه ایران را دگرگون کرد و تأثیرات شگرفی به جای گذاشت و جهان معاصر، خصوصا کروهای اسلامی از تأثیرات آن به دور نماندند. دیر زمانی از حماسه ی شکوهمند پیروزی انقلاب اسلامی نگذشته بود که جنگی فراگیر و همه جانبه، به ملت ایران تحمیل شد. در این میان ندای ملکوتی حضرت امام خمینی، (ره) دل های همه ی شیفتگان انقلاب و نظام اسلامی را متوجه دفاع از اسلام، انقلاب و کیان میهن اسلامی کرد. بدیهی است که جنگ تحمیلی، نه به عنوان جنگ ابتدائی که ایران آغازگر آن باشد؛ بلکه دفاع جانانه ی مردمی بود که برای حفظ دین، حیثیت، شرف و تمامیت ارضی خود و با الهام از فرهنگ عاشورا و اقتدا به مولای کربلایی خود، دلاورانه می جنگیدندو بر این اساس جنگ تحمیلی، «دفاع مقدس» نامیده شد.
شعر فارسی، همان گونه که در طول تاریخ، مهم ترین رسانه ی فرهنگی و راوی غم ها، شادی ها، شکست ها و پیروزی های ما بوده است و تا این زمان فراز و نشیب های گوناگونی را طی کرده بود، در این دوره رنگ و بوی دیگری یافت و مهم ترین رسالت خود را که همانا ترغیب، تشویق و تهییج مخاطبان برای مقاومت و دفاع از کیان انقلاب و اسلام بود، ایفا کرد. اغلب شاعران، تا چند دهه قبل از انقلاب اسلامی به نوگرایی به شیوه ی اشعار غربی روی آورده بودند و شعر سنتی که میراث هزار ساله ی زبان فارسی است، در حاشیه بود. از آن جا که جریان نوگرایی غالبا در دست کسانی بود که با آرمان های امام و انقلاب رابطه ی چندانی نداشتند، پس از انقلاب اسلامی به انزوا رفتند و شاعران انقلابی و نیز کسانی که بعد از انقلاب و با هیجانان ناشی از آن به شعر روی آوردند، در هر دو قالب سنتی و نو، شعر سرودند و در این بازگشت دوباره ی ادبی، شعر انقلاب اسلامی شکل گرفت. «شعر انقلاب با شروع جنگ، به این نبرد مقدس پیوند خورد و ادبیات ما نیز با چرخشی سریع متوجه جنگ شد» (جعفریان، 1369:43). در این میان برخی از شاعران انقلاب رزمنده ی میدان جنگ شدند و برخی از رزمندگان جنگ نیز شاعر شدند و بدین ترتیب فصلی جدید در دفتر شعر انقلاب اسلامی باز شد. در شعر انقلاب اسلامی «در یک تقسیم بندی زمانی، سه دوره شعری را می توان نام برد: شعر اوائل انقلاب؛ شعر دوران هشت ساله ی جنگ تحمیلی یا دفاع مقدس و شعر پس از چنگ که هر کدام مبتنی بر فضا و حال و هوای خویش قابل مطالعه و بررسی هستند» (سنگری، ج 1، 1380: 180).

حقیقتِ حجاب...